Koyuncu; CobanAkbas (Akbash) and Kangal Facts
|
Kangal, Yoruk Akbas ve Kafkaslara iliskin ozet bilgiler. Bu sayafada gordugunuz hersey Turkce kaynak kisilere dayanarak sunulmustur. Kendi kaynaklarimiza iliskin bilgileri baska kaynaklardan ogrenmek beni rahatsiz ettigi icin bu konu uzerinde elimden geldigince yerli kaynak kullanmaya gayret ettim. Burada bilgiler 1970 den beri tanik oldugum durumlar ve saptadigim bilgilere dayanarak verilmistir. Eklenecek ya da cikarilacak seyler olabilir. Amac ayni konuya degisik acilardan yaklasip elden geldigince gercege uygun cozumlemelere gidebilmektir. Gercek guc, farkli dusuncelere sahip olup yine de bir olabilmektedir. Yoruk Itleri herzaman benim yakin ailemin ve cevresinin parcalari olmuslardir. Azalmakta olan bu itlerden bazi ozel kanlari Denizli, Izmir ve Teksas'da bulunduruyoruz. Bu konuya iliskin ozgun calismanin yayim haklari 2002 yilinda alinmistir. Bu calismanin hic bir parcasi yazarin izni olmadan basilamaz ve yayinlanamaz ancak kaynak gosterilerek alinti yapilabilir. Bu siteyi Turkiye Cumhuriyeti yurtdasi olarak hazirladim. Bu konuda uzmanlasmak icin veteriner ya da zoolog olmaya gerek yoktur. Yine de bir zoologun bu konuya veterinerden daha koklu bir yaklasim getirecegi kusku goturmez.Gerekli bilgi ve yontemler herkese acik oldugu surece, herkesin bu konuda elle tutulur olgu ve tarihi bulgulara dayanarak usluca fikirlerini gelistirmeye hakki vardir. Bu konuda tek uzman topluluk cobanlardir. Cozumlemeler adi altindaki makaleler asil calismamda sozu edilen konularin anlasilmasinda yararli olabilecek ek bilgi ve dusuncelerden olusmaktadirlar. Tamaminin birbirleriyle baglanti icinde ele alinmasi onemlidir. Bu site seviyeli elestiri ve katkilara aciktir. Ek bulgular esliginde yeni makalelerin ardi gelecektir. |
||||
|
Bu sitenin kurulmasinin ardindaki oyku Cocuklugumdan beri bu itlerin pek yakininda ve onlarin varolabilecekleri ortamlara hep yakin oldum. Su ki: bu itleri, onlardan sehire gelen orneklerine bakarak degil, hali hazirda, etkin olarak, ise yonelik bir gerekce ile beslendikleri yerler olan koylerde tanidim. Bu arada nicin "it"i "kopek"e yegledigimi belirteyim. IlkTurkce ikincisi ise Farsca'dir. Koylerde hala it kullanilir. Turkcesi dururken Farscasini kullanmak beni rahatsiz eden baska bir durum. Dile iliskin gerekirse ayri bir bolum dahi acilabilir burada, ama simdilik niyet olarak konu disidir. Aciktir ki bu konuda elle tutulur olmayan, usdisi pekcok onerme ortalikta gezinmektedir. Ulasilabilir olan bilginin cogu, zaman ve icerik acisindan sinirli arastirmalara dayali olup yinelemecidir. Birkac gunlugune, sinirli bir cografi alanda, birkac koyu ve suruyu ziyaret edip, varolan ve elde edilebir verilere dayanarak konunun tumune iliskin sonuc cikarmak bitmemis bir resmi yayinlamaktir. Bu tavir gecmiste iki ana sonuc getirmistir: Birincisi Turkiye'deki tum coban/koyci iti toplulugunu "Anadolu Coban Iti" adi altinda tek bir irka indirgemek; digeri ise "Akbas" adli yeni bir irk yaratmak. Bana gore bu bir sismedir (enflasyon), kesif ya da bulgu degildir. Ikincil bir sonuc ise bir ihtimal Turkiye'de baslamis olan ve daha sonra yurtdisinda bazi dernekleri etkilemis olan Kangal'a iliskin karisikliklardir. Hernekadar genel ozellikler uzerine hemfikirlilik varsa da, halen Turkiye'de Kangalin niteliklerine iliskin acik bir sekilde tanimlama gelistirilmemistir. Kangal (KCI) Kangal bolgesinden cikan bir itmidir?Her Kangal bolgesinden cikan, KCI midir? Ilk soruya genel bir "evet" diyebiliriz. Ikinci soruya "hayir" demeliyiz, cunku o bolgede bir cesitlilik soz konusudur. Oyle ise KCI, oyle ozelliklerde olan bir ittir ki, belli bir tanima en uygun ozellilere, baska bir deyisle en iyilerine o bolgede rastlanir. Bu konuda bir hemfikirlilik yoktur, cunku, degisik ozellikler ayni adla anilmaktadirlar. Son zamanlarda karabasli, kisa sari donlu her it KCI diye adlandirilmaktadir, boylelikle yerel kanlar olumsuz bir yaklasimla zarar gormektedirler, cunku onlar "gelismemis", "yoz" kalmis KCI dirler. Acaba onlar KCI midirler? Degillerse, nicin tum benzer renkli itler KCI ye gore hizalanmak durumundadirlar? Yoruk Itleri ile ilgili kisiler Biz, Turkiye'nin tamamini kapsamaya gayret ederek bu itlerin ozune en uygun orneklerini saptayip, korumaya calisan bir topluluguz. Bu itlerin varliklarini surdurmelerine katkida bulununma calismamizda, kesinlikle geleneksel yontemleri kullanmaya gayret ediyoruz. Beslenme, secim ve sinama gibi unsurlarda goreneksel uygulamalari dikkate aliyoruz. |
|
|||
|
Bu konuda pek cok farkli fakir var ve bunlarin cogu ikinci ya da ucuncu derecede bilgiler olup, Turk olmayan kisilerce gelistiriliyor ve gundeme getiriliyor. Tum bu sac yumagi olmus fikirler ve egilimlere yanit Turk Cobanlarinin geleneksel yetistirme yontemleridir. Cobanlarin kanitlanmis yontemlerine eklenecek herhangi bir sey yorumdan oteye gecmez, cunku son urun cobanlarin yontemi ile uretilendir bati yontemi ile olan degildir. Aksi takdirde bu itler cok onceleri Avrupa'li cobanlarca uretilmis olurdu. Agiz onden bakildiginda dortgen ya da kare bir sekildedir ve kismen Mastif'i andirir. Molosdurlar. Anadolu'da hic bir zaman duzenli uretim yontemleri izlenmediginden, yukarida sayilan itler bir sekilde birbirleriyle ilintilidirler ve bunlarin uretilmesinde ki asil olcu ise yararliklaridir. Baska bir deyisle, islev gittiginde, yapinin bir anlami kalmaz. ( bak daha ayrintili bilgi ana belge) Ayni cesit it kumelerinde ya da bunlarin altturlerin icinde degiskenlik gorulur. Irk ya da cins kavrami asil belgede ayrintili olarak islenmistir. Ben irk ya da cins sozcuklerinden sakinacagim, cunku ACI'lerini incelerken yerel ve bolgesel degisiklikleri gozonune almak daha usluca bir yaklasim olacaktir. Bu acidan bakildiginda, ACI'leri dogal, bolgesel, ve islevsel bir kume olup, sadece boydaki cesitlilikler degil ayni zamanda don ve kafatasi yapilarinda da ayriliklar olmasi olagan karsilanmalidir. Anadolu'da belli bir bolgeden, belli bir ornek kume alindiginda bile, bu ornek it kumesi icinde farkliliklar oldugu gorulecektir. Bazi bireylerde gogusten, kuyruksokumuna kadar olan uzaklik, omuz hizasindan pence uclarina kadar olan uzakliga esittir. Bunlar kare yapili itlerdir. Diger bireylerde ise yuksek olmaktan ziyade uzun bir beden vardir. Bunlar dikdortgen yapili olanlardir. Bu beden oranlari bolgelere gore degisir. 2- ACI'leri cogunlukla acik donludurlar cunku kurtlardan ayristirilabilmelidirler. Bazi bireylerde kafa kurdu andirirr, ama kurdunki kadar sivri dedildir. Kiminde ise belirgin bir basiklik vardir, ama dudaklar Ingiliz Mastifi kadar sarkmaz, iki kulak arasinda kalan bolgede kafayi iri gosteren bir genislik vardir. Kafa iri olmalir ve kalin bir bogazdan cikmasi, gostermesi acisindan makbuldur. Atasozunun soyledigi gibi, kurda sormuslar "boynun neden kalin?" cevaplamis "kendi isimi kendim gorurum de ondan". Anadolu'da kurt (canavar) guclu ve cevik bir hayvan olarak bilinir. Buyuk bir avi gucsuz bir cene ve boyunla yere yikmak ya da tasimak oldukca zor olsa gerektir. ACI'lerinin dogasinin, zekasini sergilemesi uzerine etkisi vardir, ki bu bir yerde egitilebilirlik kosulunu belirler. Egitilebilir bir it, dikkat dagiticilara karsi durabilmelidir. ACI'leri goruntu, ses ve koku degisimlerine duyarlidirlar. ACI'leri, tepkilerini denetlemeleri icin yaratilmamislardir. Bu cesit bir zihinsel denetim, olan biten etkinligi gozonune almamasi demektir. ACI'leri sorun cozucudur. Su ki; daha once ogrendigi deneyim ve becerileri tanidik olmayan ortamlarda, sorunlari cozmek icin yeni yollar bulmada kullanmasidir (ana belgede incelendi). Saf irklar Avrupa'ya ozgudur. Oysa Anadolu'da birbiriyle baglantili "kanlar" vardir. Anadolu'daki asil kaygi itin safkanligi degil, kanin niteligidir. Nitelik, safkanligi getirirse ne ala. Safkan ozellikler, nitelikten oturu korumaya degebilirler. Niteligi dusuk bir itin safkan olmasinin bir anlami yoktur. ACI'lerinde mutlak farkliliklara bakmaktansa, goreli farkliliklara bakmak, yorel olarak ayrilip, kumelenmis itlerdeki farkliliklari ayristirmamizda yardimci olacaktir. (ana belgede incelendi) Yukaridaki uc ad, ayni it icin kullanilan adlardir. Bu itler Avrupa ve Amerika'da Akbas olarak bilinirler. Burada soru: Bu itler neden Akitler olarak anilirlar? Bu ad onlara renklerinden oturu mu yoksa kafatasi ya da mizaclarindan oturu mu verilmistir? Kangal goruntulu ak bir it Akit midir? Ya da mastiff goruntulu ak bir it kurt kafali bir YCI'yle birmidir? Ozunde sorun sanildigi kadar karisik degildir. Kolayci ve yapay ayrimciliklar bu konuyu karmasiklastirmistir. Ornegin, Sivrihisar'in Kertek koyunden Niyazi Destecioglu ile konustugumda bana cevrede ak itlerin oldugunu, bazi kisilerin bunlara sahip oldugunu, hatta kendisinin de daglarda diger surusuyle birlikte duran bir ak iti oldugundan ama, "birinin gozlerini yumup ta gelisiguzel, akit toplamasinin olanaksiz" oldugundan sozetti. Ak donlu itler neden diger donda itlerle birlikte gorulurler? Yoksa cok onceleri, cobanlarin ilgisizligi yuzunden digerleriyle karistilar mi? yoksa durum sadece kalitsalmiydi? Basit gercek bu Akitlerin YCI'lerinin ak donlu bireyleri olduklaridir. ACI'lerine Iliskin Genel Olculerin Belirlenmesi ACI bir gosteri iti degildir. Gosteri itine donustuklerinderinde, benim anladigm anlamda, onlar artik ACI olarak anilamazlar.. Bu bir denge konusudur. Bu bir ya hep ya hic durumudur. ACI'den ne anlasilmasi gerektigi, ACI'nin ne oldugundan; oz olarak nerede yasadigindan, nasil olusturuldugundan ve hangi kosullarda en sonunda ACI'ne donustuklerinden cikarimsanabilir. Biri one cikip, ACI'nin, o kisinin olmasini istedigi sey oldugunu soyleyemez. ACI'leri neyseler, odurlar. Kimse onlari, bir parca kagit uzerinde, kendilerini uzman olarak adlandiran kisiler grubunca degistiremez. O, Anadolu ve Orta Asya'nin cok eski geleneklerinden cikip gelmistir. Kisiler ve orgutlerr, gelenek ve goreneklerin ustunde degildirler. Anadolu'da hala "saf' itler var ise, nasil olup ta, yurdun degisik bolgelerinde, tum bu bilinciz oldugu soylenen, denetim disi, dogal secime dayali, dusuk seviyeli uretim tarzlari sonucunda hala "saf" kanlarin varligi sozkonusu olabilmektedir? (ana belgede incelendi) Denetlenmis ve tasarlanmis uretim, beraberinde kurallar ve tanimlamalar getirir. Tohumlarini bir sonraki nesillere aktarmayi haketmeyen bireyler bu yeni tanimlamalar ve kurallar yardimiyla kendilerini bir sonrak inesile tasirlar ki bu durum kanin niteligini zayiflatir. Bu nokta, yozlasmanin baslangic noktasidir. Uc Yorel Cesit (Kafkas, Kangal, Yoruk) arasindaki benzerlik ve ayriliklar KFCI ile YCI arasindaki ortak bir ozellik gozlerinin badem sekli yada bazi bireylerde adeta cekik olmasidir. Kangal'da goz sekli daha cok badem ile oval arasinda degisirken, hem KFCI hem de YCI'inde cekik gozlu birey sayisi yuksektir. Bu onlarin diger itlere gore kurda olan yakinligini gosterir. Hepsinin ortak ozelligi ise kafatasinin genis ve yuvarlakligidir. Kafatasinin arkasinda, hem ele hem de goze carpan bir genislik ve cikinti vardir. Her uc it cesidinde de kafatasi yapisi zaman zaman Tibet Mastifini andirir ve Ingiliz Mastifinden farklir. Hic biri Ingiliz Mastifi gibi agir ve genis degildir. Agiz ucu kut bile olsa arkaya dogru basik yada kisa degildir. Hic birinde deri katlanmaz. Yanaklar ve dudaklar sarkmaz. Kafkas ve YCI' itinde kulaklar goreli olarak daha kucuktur. Kulaklar sarkiktir ama yukaridan guclu bir sekilde tutuldugu izlenimi verir. Pointer, Setter ya da Ingiliz Mastifi'ndeki gibi saliniminda agirlik yoktur. Kulaklar dikilmese de kokunden oynayabilir. Kafkas itinde mahmuz orani ozellikle Kangal'a gore oldukca dusuktur. Kafkas iti de YCI' gibi hemen her donda gorulur. Kangal'in don konusu bilimsel anlamda cozulmemistir. Hem KFCI, hem de YCI genel de us degisik post yapisinda gorulur: kirik (kisa), kaba kirik (orta), kaba (uzun) (orta), kaba (uzun). Dondaki ve post yapisindaki bu degiskenlik tum KFCI, YCI ve Orta Asya Itlerinde gorulen bir ozelliktir. KCI'nin nasil olupta bunun disinda kalabildigi bir soru isaretidir. Ozellikle, Orta Asya ve Kafkas itlerinde saldiri sessizce, onuyari olmaksizin gerceklesir. Uyari havlamalari pek gorulmez. Bu acidan KCI ve YCI benzesirlerler. Ozellikle Kangal'da, saldiridan once on uyari havlamasi gorulur. Yillar once, Kackar Daglari'nin Rus sinirina yakin bir bolgesinde iki ayri koyde, iki kez yerli KFCI'lerinin saldirisina ugradim. Her ikisi saldirida da itler gayet sessizdiler. Tacik Dakmarda itlerinde de ayni sessiz saldiri egilimi sozkonusudur, ama bu itler cobanlik yapmaktan ziyade bogusturulmak icin ya da kisisel koruyucu olarak bulundurulurlar. Dakmardalar durum gerektirdiginde kendiliklerinden harekete gecerler. Dakmardalar hakkinda verdigim bilgi kendi kisisel gozlemim olmayip, ciddi Rus kaynaklarindan alinmistir. Hepsinde yanak oldukca iri ve ve gucludur bu genis bir kafaya yolacar. Beden ne denli uzun killi olursa olsun, hic birinde yuz ve ayaklar killarla kaplanmaz. Hepsinin kosu tarzlari duruma gore degisir. Orta hizda kosarlarken rahvan ile tiris arasinda gidip gelirler. Rahvan kosmalari ayi ya da devenin kosmalarini andirir. Eski Ingiliz Coban Itin'de de ayni kosu tarzi vardir. Alman Kurtlari ise rahvan kosmazlar, onlarin ozgun kosu tarzi tiristir. Tiris, capraz bacaklarin ikisinin ( on sol, arka sag) ayni anda yere vurmalari halidir. Ayni yanda bulunan bacaklarin ortada, sirasiyla birlesiyormus izlenimi veren bir kosu tarzidir. Rahvan ise her iki yanda bulunan bacaklarin ayni dogrultuda uzanmalaridir ( sol on ve sol arka ileri). Neden boyle kostuklarina iliskin bazi baska teoriler, gerekirse burada daha sonra ele alinacaktir. Sivas ve Kayseri yorelerinde Kangallarin temel besini yal iken, Denizli, Afyon ve Toroslar bolgelerinde, Yoruk itleri yalin yanisira Kangal'a gore daha cok hayvansal besin alirlar. Bogus sirasinda Kangallar govdeyi, oncelikle gogus, ardindan kalcayi kullanmayi yeglerken, Yorukler kalca ve agizlarini Kangala gore daha cok kullanirlar. Yoruklerin saldiri sirasinda hizla issrip geri cekilmeleri, kurtlarin saldiri tarzini animsatir. Kafkas itlerinin tarzlari hakkinda bir bilgiye sahip degilim. Yukarida sozu edilen beslenme tercihleri ve dogus tarzlarini mutlak dogrular olarak algilamamak gerekir. cunku Anadolu'da cesitlilik bir kuraldir. Bu sitedeki tum makale ve bilgilerin yayin hakki 2002 yilinda alinmistir ve Guvener Isik'a aittir. Kaynak gosterilerek alinti yapilabilir. SEMAVI ANATOLIANS: Baska gorus acilari ve siteler icin yararli bir baglanti |
|
|||
|
||||